Dlaczego nawet najlepsza dieta nie wystarczy, gdy dziecko śpi za krótko? Dobry, jakościowy sen to nawyk równie istotny jak odpowiednia...
Powrót do przedszkola po wakacjach: jak wspierać odporność dziecka w sezonie infekcji?
Nie istnieje cudowny sposób, który ochroni przedszkolaka przed każdym wirusem. Rodzice mogą jednak zaszczepić dziecku zdrowe nawyki. Zaprocentują one nie tylko w okresie przedszkolnym, lecz także w nastoletnim i dorosłym życiu.
Koniec wakacji oznacza powrót do przedszkolnych sal, wspólnych zabaw i codziennego kontaktu z dużą grupą dzieci. A tam, gdzie wiele małych rąk dotyka tych samych zabawek i klamek, łatwiej również o przenoszenie drobnoustrojów.
Nie istnieje sposób, który zagwarantuje dziecku ochronę przed każdym wirusem. Można jednak zadbać o nawyki wspierające prawidłowe funkcjonowanie jego organizmu. Najlepiej zacząć przed pierwszym dniem przedszkola, zamiast czekać na jesienne katary.
Od wakacyjnej swobody do codziennego rytmu
Późniejsze zasypianie, dłuższe poranki i posiłki jedzone o różnych porach są częścią wakacyjnej swobody. Nagły powrót do wczesnego wstawania może być jednak dla dziecka trudny. Dlatego już tydzień przed rozpoczęciem przedszkola warto stopniowo przesuwać porę snu i pobudki.
Sen jest potrzebny organizmowi do regeneracji. Zgodnie z zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia dziecko w wieku 3–4 lat powinno spać 10–13 godzin na dobę, łącznie z ewentualną drzemką [1]. Starsze przedszkolaki także zwykle potrzebują około 10–13 godzin snu w ciągu doby [2].
W zasypianiu pomaga powtarzalny rytuał: kolacja, kąpiel, wyciszenie, czytanie książki i gaszenie światła o podobnej porze. Przed snem dobrze też ograniczyć telewizor, tablet i telefon. WHO zaleca, aby dzieci w wieku 3–4 lat nie spędzały przed ekranem więcej niż godzinę dziennie – mniej znaczy lepiej [1].
Co powinno znaleźć się na talerzu przedszkolaka?
Podstawą codziennego jadłospisu powinna być urozmaicona dieta. Warto regularnie podawać dziecku warzywa i owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe, nabiał lub jego odpowiednio dobrane zamienniki, jaja, ryby, chude mięso, nasiona roślin strączkowych oraz zdrowe tłuszcze.
Dla prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego znaczenie mają między innymi witaminy A, C, D, E, B6 i B12, kwas foliowy, cynk, żelazo, selen i miedź [3]. Nie oznacza to jednak, że każdy z tych składników należy podawać dziecku w postaci suplementu. W pierwszej kolejności powinny pochodzić z odpowiednio zbilansowanej diety.
Witaminę C znajdziemy m.in. w papryce, czarnej porzeczce, natce pietruszki, brokułach, truskawkach, kiwi i owocach cytrusowych. Witamina A, występująca w produktach roślinnych m.in. w postaci beta-karotenu, znajduje się np. w dyni, marchwi, jarmużu, papryce i pomidorach [4].
Cynk występuje m.in. w mięsie, jajach, rybach, produktach mlecznych, pełnoziarnistych produktach zbożowych, pestkach dyni oraz nasionach roślin strączkowych.
Nie warto jednak szukać jednego produktu „na odporność”. Najważniejsza pozostaje różnorodność, a większa ilość danego składnika nie musi oznaczać lepszego efektu. Jeśli dziecko odmawia jedzenia warzyw, proponujmy je bez nacisku, ale w różnych postaciach. Marchew może pojawić się w zupie, placuszkach albo jako pokrojone słupki. Czasem potrzeba wielu spokojnych prób, zanim nowy smak zostanie zaakceptowany.
Roślinne składniki w preparatach dla dzieci
W preparatach dla dzieci można spotkać m.in. acerolę oraz ekstrakty z owoców czarnego bzu, pelargonii afrykańskiej, werbeny i dziewanny. Acerola jest bogatym źródłem witaminy C, która uczestniczy w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego [5]. Owoce czarnego bzu zawierają natomiast polifenole o właściwościach antyoksydacyjnych [6].
Pelargonia afrykańska, werbena i dziewanna są tradycyjnie stosowane w preparatach wspierających drogi oddechowe i łagodzących objawy przeziębienia [7–9]. Nie oznacza to jednak, że zapobiegają infekcjom albo trwale „wzmacniają odporność”.
W preparatach „na odporność” pojawiają się również jeżówka, beta-glukany i wybrane szczepy probiotyczne. Wyniki badań są obiecujące, ale zależą od konkretnego ekstraktu, rodzaju składnika, szczepu i dawki [10–12]. Preparaty roślinne mogą także powodować alergie, działania niepożądane i interakcje z lekami, dlatego należy dobierać je do wieku dziecka oraz stosować zgodnie z instrukcją producenta.
Woda potrzebna jest także jesienią
Gdy robi się chłodniej, łatwiej zapomnieć o regularnym piciu. Tymczasem dziecko potrzebuje płynów przez cały rok, zwłaszcza gdy dużo się rusza i przebywa w ogrzewanych pomieszczeniach.
Najlepszym napojem na co dzień jest woda. Warto podawać ją do posiłków i zadbać, aby przedszkolak miał własny bidon. Słodzone napoje, wody smakowe i duże ilości soku nie powinny jej zastępować. Płynów dostarczają również zupy, warzywa i owoce.
Jesienna pogoda nie wyklucza zabawy na dworze
Chłodniejszy dzień nie jest powodem, aby rezygnować ze spaceru. Regularny ruch wspiera prawidłowy rozwój, pomaga rozładować napięcie i może ułatwiać zasypianie.
Dzieci w wieku 3–4 lat powinny spędzać co najmniej 180 minut dziennie na różnego rodzaju aktywności fizycznej. Przynajmniej 60 minut powinien stanowić ruch o umiarkowanej lub większej intensywności [1]. Liczą się bieganie po placu zabaw, jazda na rowerze, gra w piłkę, taniec czy rodzinny spacer.
Jesienią najlepiej ubierać dziecko warstwowo. Strój powinien chronić przed chłodem i deszczem, ale nie prowadzić do przegrzania. W przedszkolnej szafce warto też zostawić zapasowe skarpetki i ubranie na zmianę.
Czyste ręce – prosty nawyk o dużym znaczeniu
W przedszkolu nie da się uniknąć kontaktu z drobnoustrojami, można jednak ograniczać ich przenoszenie. Najważniejsze jest dokładne mycie rąk wodą z mydłem: po skorzystaniu z toalety, wydmuchaniu nosa, powrocie do domu i przed jedzeniem. Według zaleceń Głównego Inspektoratu Sanitarnego powinno ono trwać około 30 sekund [13].
Dziecko powinno również wiedzieć, że kaszlemy i kichamy w zgięcie łokcia, a zużytą chusteczkę od razu wyrzucamy. Warto przypominać, aby nie piło z kubka kolegi i nie dzieliło się sztućcami. Nie trzeba natomiast dezynfekować wszystkiego przy każdej okazji. Najważniejsze są proste zasady powtarzane każdego dnia.
Kiedy lepiej zostać w domu?
Jeśli dziecko ma gorączkę, jest osłabione, wymiotuje, ma biegunkę albo wyraźnie źle się czuje, powinno zostać w domu i odpocząć. Daje mu to warunki do regeneracji, a jednocześnie ogranicza ryzyko zakażenia innych przedszkolaków.
Pilnej konsultacji wymaga zwłaszcza szybkie pogorszenie stanu dziecka, trudność w oddychaniu, nadmierna senność, problem z wybudzeniem, brak prawidłowej reakcji na otoczenie lub oznaki odwodnienia, takie jak rzadsze oddawanie moczu, zapadnięte oczy albo brak łez podczas płaczu [14, 15].
Utrzymująca się gorączka również może wymagać konsultacji. Znaczenie mają jednak wiek dziecka, wysokość temperatury, czas trwania gorączki oraz pozostałe objawy. W razie wątpliwości najlepiej skontaktować się z pediatrą.
Suplementacja z głową
Suplement diety nie zastępuje różnorodnego jadłospisu, snu, ruchu ani profilaktyki. Nie należy również łączyć kilku preparatów o podobnym składzie, ponieważ dziecko może wtedy przyjmować te same witaminy i składniki mineralne z różnych źródeł.
W Polsce powszechnie zalecana jest suplementacja witaminy D. Właściwa dawka zależy m.in. od wieku, masy ciała, sposobu żywienia, ekspozycji na słońce i stanu zdrowia dziecka [16]. Przed podaniem preparatu warto sprawdzić, czy witamina D nie znajduje się już w innym stosowanym produkcie.
Podawanie pozostałych witamin, składników mineralnych i preparatów roślinnych najlepiej omówić z pediatrą, szczególnie gdy dziecko przyjmuje leki, ma alergię, stosuje specjalną dietę lub choruje przewlekle.
Warto też sprawdzić, czy szczepienia dziecka są realizowane zgodnie z aktualnym Programem Szczepień Ochronnych. Program na 2026 rok obejmuje wykaz szczepień obowiązkowych i zalecanych. Wśród szczepień zalecanych dzieciom i młodzieży pozostaje m.in. szczepienie przeciw grypie [17].
Katar nie zawsze świadczy o „słabej odporności”
Nie da się stworzyć wokół przedszkolaka bariery chroniącej przed wszystkimi infekcjami. Powrót do dużej grupy oznacza kontakt z większą liczbą drobnoustrojów, dlatego nawet najlepiej przygotowane dziecko może zachorować.
Możemy natomiast zadbać o regularny sen, różnorodne posiłki, ruch, nawodnienie, higienę oraz zgodną z zaleceniami profilaktykę. Zdrowe przyzwyczajenia nie dają gwarancji uniknięcia każdej choroby, ale tworzą solidną podstawę dbania o zdrowie dziecka przez cały rok.
Bibliografia
- World Health Organization, Guidelines on physical activity, sedentary behaviour and sleep for children under 5 years of age, 2019:
https://www.who.int/publications/i/item/9789241550536 - American Academy of Sleep Medicine, Child Sleep Duration Health Advisory:
https://aasm.org/advocacy/position-statements/child-sleep-duration-health-advisory/ - National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements, Dietary Supplements for Immune Function and Infectious Diseases:
https://ods.od.nih.gov/factsheets/ImmuneFunction-HealthProfessional/ - Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, Odżywianie dla budowania odporności:
https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/zasady-zdrowego-zywienia/odzywianie-dla-budowania-odpornosci/ - Prakash A., Baskaran R., Acerola, an untapped functional superfruit: a review on latest frontiers, „Journal of Food Science and Technology”, 2018:
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6098779/ - Sidor A., Gramza-Michałowska A., Bioactive properties of Sambucus nigra L. as a functional ingredient for food and pharmaceutical industry, „Journal of Functional Foods”, 2015:
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7185606/ - European Medicines Agency, Pelargonii radix – herbal medicinal product:
https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/pelargonii-radix - Mükemre M. i wsp., A review on the case of mullein (Verbascum, Scrophulariaceae): ethnobotany and medicinal uses, 2021:
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8301161/ - Kubica P. i wsp., Verbena officinalis (Common Vervain) – a review on the investigations of this medicinally important plant species, „Planta Medica”, 2020:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32937665/ - National Center for Complementary and Integrative Health, Echinacea: Usefulness and Safety:
https://www.nccih.nih.gov/health/echinacea - Bhoite R. i wsp., Clinical benefits of β-glucan supplementation in children: a review, „Frontiers in Pediatrics”, 2022:
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9793387/ - Zhao Y. i wsp., Probiotics for preventing acute upper respiratory tract infections, Cochrane Database of Systematic Reviews, 2022:
https://www.cochrane.org/evidence/CD006895_can-probiotics-live-micro-organisms-prevent-upper-respiratory-tract-infections-such-common-cold - Główny Inspektorat Sanitarny, Jak myć ręce? Instrukcja mycia rąk:
https://www.gov.pl/web/gis/jak-myc-rece-instrukcja-mycia-rak2 - NHS, High temperature (fever) in children:
https://www.nhs.uk/symptoms/fever-in-children/ - NHS, Dehydration:
https://www.nhs.uk/conditions/dehydration/ - Płudowski P. i wsp., Guidelines for Preventing and Treating Vitamin D Deficiency: A 2023 Update in Poland, „Nutrients”, 2023, 15(3), 695:
https://doi.org/10.3390/nu15030695 - Główny Inspektorat Sanitarny, Program Szczepień Ochronnych na 2026 rok:
https://www.gov.pl/web/gis/program-szczepien-ochronnych-na-2026-rok
