Dodano: 30.10.2025

Serca pod napięciem – cichy kryzys, o którym decydują jony

Nie każdy kryzys serca zaczyna się bólem w klatce piersiowej. Czasem jego źródłem jest brak równowagi elektrolitowej organizmu, który zmienia rytm pracy komórek. Najnowsze dane pokazują, że właściwy poziom potasu może znacząco wzmocnić ten rytm i ochronić przed jego zaburzeniem.

Choroby układu krążenia od wielu lat pozostają główną przyczyną zgonów w Polsce — odpowiadają za niemal połowę wszystkich przypadków śmierci.[1] To nie tylko problem medyczny, ale i społeczny, generujący ogromne koszty leczenia, rehabilitacji i utraconej aktywności zawodowej.

Na szczęście, w ostatnich latach rośnie świadomość znaczenia profilaktyki i wczesnej kontroli czynników ryzyka. O bezpieczeństwo serca i naczyń dba się dziś nie tylko za pomocą farmakoterapii czy zabiegów, lecz także poprzez wspieranie prawidłowych mechanizmów biochemicznych organizmu. Jednym z ich kluczowych elementów jest utrzymanie równowagi elektrolitowej, a szczególną rolę w tej układance odgrywa potas – pierwiastek niezbędny do stabilnej pracy mięśnia sercowego.

Potas – strażnik rytmu serca

Potas jest jednym z najważniejszych elektrolitów w organizmie człowieka. Uczestniczy w przewodzeniu impulsów elektrycznych w mięśniu sercowym, reguluje napięcie błon komórkowych i wpływa na kurczliwość mięśni.[2] Jego prawidłowe stężenie jest niezwykle istotne dla utrzymania stabilnego rytmu serca – zarówno zbyt niski, jak i zbyt wysoki poziom potasu może prowadzić do groźnych zaburzeń rytmu, w tym arytmii komorowych.[3]

U pacjentów kardiologicznych równowaga potasowa wymaga szczególnej uwagi. Leki stosowane w terapii nadciśnienia czy niewydolności serca, zwłaszcza diuretyki, mogą obniżać jego poziom, zwiększając ryzyko arytmii.[4] Z tego powodu monitorowanie stężenia potasu i jego suplementacja są obecnie standardem postępowania w kardiologii.

Nowe dane kliniczne: badanie POTCAST

Najnowsze wyniki badania POTCAST (ang. Potassium Correction in Patients at Risk of Ventricular Arrhythmia Study, tj. “Badanie korekcji poziomu potasu u pacjentów obciążonych ryzykiem arytmii komorowej”), zaprezentowane w 2024 roku podczas kongresu Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC), przyniosły nowe, mocne dane potwierdzające znaczenie prawidłowego poziomu potasu u pacjentów z wysokim ryzykiem arytmii komorowych.[5]

W badaniu uczestniczyło ponad 1300 pacjentów z wszczepionym kardiowerterem-defibrylatorem (ICD) lub urządzeniem resynchronizującym, u których poziom potasu nie przekraczał 4,3 mmol/l. W grupie interwencyjnej dążono do osiągnięcia poziomu 4,5–5,0 mmol/l poprzez dietę, suplementację potasu i stosowanie antagonistów receptora mineralokortykoidowego.

Po ponad trzech latach obserwacji uzyskano wyraźną poprawę wyników klinicznych:

• częstość występowania złożonego punktu końcowego (arytmie, interwencje ICD, hospitalizacje z powodu niewydolności serca lub zgon) była o 24% niższa niż w grupie kontrolnej,
• liczba hospitalizacji z powodu arytmii komorowych spadła o 37%,
  
• ryzyko hospitalizacji z powodu niewydolności serca zmniejszyło się o 38%,
• częstość epizodów hiperkaliemii pozostała niska i porównywalna między grupami (~1%).[6]
  

Wnioski badaczy są jednoznaczne: nawet niewielkie zwiększenie poziomu potasu – o około 0,3 mmol/l – może poprawić rokowanie u pacjentów z grupy wysokiego ryzyka, bez zwiększenia ryzyka działań niepożądanych.

Potas a ryzyko udaru mózgu

Rola potasu w profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych nie ogranicza się jedynie do stabilizacji rytmu serca. Coraz więcej danych wskazuje, że jego odpowiedni poziom może chronić również przed udarem mózgu. W dużych analizach populacyjnych wykazano, że osoby spożywające więcej potasu mają istotnie niższe ryzyko udaru – niezależnie od innych czynników, takich jak ciśnienie tętnicze czy masa ciała.[6]

W metaanalizie obejmującej ponad 280 000 uczestników, opublikowanej w Journal of the American Heart Association, wyższe spożycie potasu wiązało się z 13% niższym ryzykiem udaru mózgu w porównaniu z najniższym poziomem spożycia.[7] Podobne wyniki uzyskano w badaniu INTERSTROKE, gdzie związek ten potwierdzono na podstawie oznaczeń wydalania potasu z moczem – co czyni dane szczególnie wiarygodnymi.[8]

Mechanizmy ochronne są dobrze poznane. Potas obniża ciśnienie tętnicze, sprzyja rozkurczowi naczyń i poprawia funkcję śródbłonka, ograniczając mikrouszkodzenia naczyniowe prowadzące do udaru.[7] Dlatego odpowiednia podaż potasu – zarówno w diecie, jak i w ramach terapii wspomagającej – stanowi ważny element prewencji wtórnej u pacjentów kardiologicznych.

Codzienna praktyka: znaczenie monitorowania

Utrzymanie właściwego poziomu potasu stanowi jeden z podstawowych elementów codziennej opieki nad pacjentem kardiologicznym. Regularne oznaczanie jego stężenia jest rutyną w leczeniu osób z niewydolnością serca, nadciśnieniem tętniczym czy po przebytych arytmiach.[9] Szczególną ostrożność zachowuje się u pacjentów przyjmujących leki wpływające na gospodarkę elektrolitową – diuretyki, inhibitory układu renina–angiotensyna–aldosteron (RAA) czy antagoniści receptora mineralokortykoidowego.

Nowe dane, w tym wyniki badania POTCAST, nie zmieniają obowiązujących zasad postępowania, ale podkreślają znaczenie precyzji. Coraz więcej dowodów wskazuje, że utrzymywanie poziomu potasu w górnym zakresie normy fizjologicznej (4,5–5,0 mmol/l) może przynosić dodatkowe korzyści kliniczne, poprawiając stabilność rytmu serca i zmniejszając ryzyko hospitalizacji.[5]

Nie mniej ważna pozostaje rola edukacji pacjentów – zwłaszcza w zakresie diety. Bogate w potas produkty, takie jak pomidory, ziemniaki, warzywa liściaste, rośliny strączkowe czy banany, wspierają utrzymanie równowagi elektrolitowej.[10] Włączenie zaleceń żywieniowych do codziennej praktyki kardiologicznej może w prosty, a jednocześnie skuteczny sposób wspierać efekty leczenia farmakologicznego.

Jeden pierwiastek, wielka różnica

W kardiologii wielkie zmiany często zaczynają się od drobnych korekt. Tak jest również w przypadku potasu – pierwiastka, którego znaczenie wydaje się oczywiste, i wciąż potrafi zaskakiwać skalą swojego wpływu. Utrzymywanie jego poziomu w górnym zakresie normy może nie tylko zmniejszać ryzyko groźnych arytmii, ale także chronić przed udarem mózgu i poprawiać ogólne rokowanie pacjentów z chorobami układu sercowo-naczyniowego.⁵ ⁸

Dzisiejsza praktyka kliniczna daje narzędzia, by tę wiedzę wykorzystać – od regularnego monitorowania elektrolitów, przez edukację pacjentów, aż po świadome decyzje terapeutyczne. Każdy z tych elementów ma znaczenie, bo równowaga biochemiczna organizmu nie jest dodatkiem do leczenia – stanowi jego fundament.

W świecie, w którym choroby sercowo-naczyniowe nadal odpowiadają za niemal połowę zgonów w Polsce, warto pamiętać, że czasem o wyniku decyduje właśnie poziom potasu.

Bibliografia

[1]  Główny Urząd Statystyczny, Statystyka zgonów i umieralności z powodu chorób układu krążenia w Polsce, 2023.

[2] National Institutes of Health (NIH). Potassium – Fact Sheet for Health Professionals. Updated 2024.

[3] Gennari FJ. Hypokalemia. N Engl J Med. 1998;339:451–458. doi:10.1056/NEJM199808133390707

[4] European Society of Cardiology (ESC). 2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular diseases in patients with comorbidities. Eur Heart J. 2023;44(32):2725–2839. doi:10.1093/eurheartj/ehad191

[5] European Society of Cardiology. Increasing potassium levels improve outcomes in patients at high risk of ventricular arrhythmia. ESC Press Release, August 2024

[6] D’Elia L, Barba G, Cappuccio FP, Strazzullo P. Potassium intake, stroke, and cardiovascular disease: a meta-analysis of prospective studies. Journal of the American College of Cardiology. 2011;57(10):1210–1219

[7] Vinceti M, Filippini T, Crippa A et al. Meta-Analysis of Potassium Intake and the Risk of Stroke. Journal of the American Heart Association. 2016;5(10):e004210

[8] O’Donnell MJ, Yusuf S, Mente A et al. Urinary Sodium and Potassium Excretion and Risk of Cardiovascular Events. JAMA. 2011;306(20):2229–2238

[9] European Society of Cardiology (ESC). 2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular diseases in patients with comorbidities. European Heart Journal. 2023;44(32):2725–2839

[10] National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Potassium – Fact Sheet for Health Professionals. Updated 2024